Resmi TÜFE neden herkes için aynı anlama gelmez — ve bunu ölçmek neden önemlidir.
TÜİK, temsili bir tüketim sepetinin maliyetini izleyerek fiyat endekslerini hesaplar. Bu sepet, ekonomideki tipik bir hanenin harcama örüntüsünü yansıtan, ağırlıklandırılmış bir mal ve hizmetler bütünüdür.
Gerçek harcamanız kira için çok daha büyük bir pay ayırıyor olabilir ya da ulaşıma neredeyse hiç harcamıyor olabilirsiniz. Emekli, öğrenci ve küçük çocuklu bir aile — aynı şehirde, aynı ayda bile — yapısal olarak farklı fiyat baskılarıyla karşı karşıyadır.
Enerji fiyatları keskin yükselirse ve siz gelirinizin %20'sini enerjiye harcıyorsanız — ulusal ortalamanın çok üzerinde — resmi oran sizin yaşam maliyeti artışınızı önemli ölçüde eksik yansıtır. Tersi de geçerlidir.
TÜİK sepet ağırlıklarını hesaplarken harcama miktarlarını toplar. Bu yöntemde daha fazla harcayan hane, ağırlığa daha fazla katkı verir. Sonuç olarak endeks her hanenin değil, harcanan her liranın fiyat değişimini izler. Gıda ve kira payı yüksek haneler — genellikle düşük ve orta gelir grupları — yüksek enflasyon dönemlerinde bu endekste az temsil edilir.3
Türkiye'de hanehalkı enflasyon beklentileri resmi TÜFE'yi sistematik olarak aşıyor. Bu fark irrasyonel değil — yapısal. Sepetler ayrışıyor, deneyimler ayrışıyor, beklentiler de ayrışıyor.1,4
Bu araç resmi bir istatistik ürünü değildir. Fiyat endekslerinin nasıl çalıştığını — ve neden herkes için aynı anlama gelmediğini — somut ve etkileşimli biçimde göstermek için tasarlanmıştır.
Araştırmalar, insanların enflasyonu genellikle satın alma sıklığı yüksek ürünler üzerinden tahmin ettiğini gösteriyor: ekmek, fatura, kira.2 Bu ürünlerin fiyatı yüksekse — genel enflasyon ne olursa olsun — beklenti yüksek kalıyor. Üstelik fiyat artışları, fiyat düşüşlerine kıyasla beklentileri yaklaşık iki kat daha fazla etkiliyor.2 Kişisel sepet bu mekanizmayı somut kılıyor: sizin ağırlıklarınızla hesaplanan enflasyon, resmi rakamdan neden ayrıştığını sayıyla gösteriyor.
Türkiye'de bu mesele özellikle keskin. Otuz bir ülkede yürütülen kapsamlı bir ankette hanehalkı beklentilerinin hem gerçekleşen enflasyonu hem de profesyonel tahminleri belirgin biçimde aştığı görülmüş; gelişmekte olan ekonomilerde bu fark gelişmiş ülkelere kıyasla çok daha geniş.1 Türkiye'ye özgü veriler de bu örüntüyü doğruluyor.4
Not: Bu aracın çıktıları, kullanıcı beyanına dayalı harcama ağırlıkları ve TÜİK kategori verileri üzerinden hesaplanan yaklaşık değerlerdir. Herhangi bir istatistik kurumu tarafından onaylanmamıştır. Yalnızca eğitim ve analiz amaçlıdır.
Sepetinizi bir kez kaydedin. Her ay güncel verilerle yeniden hesaplanan kişisel enflasyonunuz size gelsin.